Onderdeel 20
Aayoerveda – deel 20 april 2024
AAYOERVEDA, DE WETENSCHAP VAN HET LEVEN
Luc Bael
DE VISIE OP ZIEKTE VOLGENS AAYOERVEDA
Stadia van ziekte (sampraapti)
Tijdelijke stoornissen in het evenwicht tussen de drie doshas zijn normaal wegens de voortdurende invloeden van de omgeving. Ze moeten echter tijdig gecorrigeerd worden, zo niet bestaat de kans dat er ziekten ontstaan.
De Aayoerveda onderscheidt 6 stadia in de ontwikkeling van het ziekteproces.

1° stadium: accumulatie (sanchaya)
In dit stadium nemen de doshas toe in hun eigen zetel. Vaata-ziekten ontstaan in de dikke darm, Pitta-ziekten in de dunne darm en Kapha-ziekten in de maag.
Vaata neemt toe in het colon wat zich uit via constipatie, gasvorming of zwelling in het abdomen. De goena “koud” neemt toe.
Pitta bouwt zich op in het gebied rond de navel (dunne darm); dit kan worden waargenomen door geelachtig oogwit en donkergele urine.
Toegenomen kapha stapelt zich op in de maag en is herkenbaar aan een gevoel van zwaarte in de maag, lethargie en afgenomen eetlust.
In dit stadium is de intelligentie van het lichaam nog niet aangetast en er ontstaat een natuurlijke hunker naar voeding (aahaara) en een neiging tot gedrag (vihaara) die de doshas weer in balans kunnen brengen.
2°stadium: provocatie of overlopen (prakopa)
Verdere toename van de doshas in het maagdarmkanaal tot ze “overlopen”. In dit stadium zijn er al symptomen merkbaar. Hierna enkele voorbeelden:
Vaata stijgt op en veroorzaakt pijn in de flanken of de middenrug, overdreven peristaltiek, kortademigheid, e.a.
Pitta stijgt naar de maag en veroorzaakt o.a. zure oprispingen, indigestie en nausea.
Kapha beweegt opwaarts en kan verkoudheid, hoest, slijmvorming en zwelling veroorzaken.
In de eerste twee stadia kan het proces nog gemakkelijk worden omgedraaid maar nadien wordt de behandeling moeilijker.
De doshas kunnen weer in balans worden gebracht door het stimuleren van de tegenovergestelde goervaadi goenas (eigenschappen), dan deze van de doshas uit balans.
3° stadium: verspreiding (prasara)
In dit stadium zoeken de doshas andere plaatsen in het lichaam waarmee ze een zekere affiniteit hebben (secundaire zetels) via de rasa en rakta dhaatoes (plasma en bloed). Hier treden de eerste voortekenen van ziekte op (pōērva rōēpa).
Vaata verspreidt zich in de huid, oren, botten en dijen waar ze een droge huid, koude handen en voeten, kippenvel, oorsuizen, trillende benen, enz. veroorzaakt.
Pitta verspreidt zich naar de maag, ogen, huid, zweetklieren, het hart en subcutaan vet, waar ze aanleiding geeft tot een brandend gevoel, zure transpiratie, huiduitslag, zweren, zure indigestie, e.a.
Kapha verspreidt zich in de longen, sinussen, lymfekanalen, borst, mond en hoofd. Ze geeft aanleiding tot vochtretentie, zwelling van de sinussen, een zwaar hoofd en overdreven speekselvorming, een klamme huid, enz.
Vaak is de vaata dosha betrokken bij dit stadium omdat de beweging van vaata nodig is om pitta en kapha naar andere plaatsen te transporteren.
Het lichaam hunkert vaak naar voeding en activiteiten, die de doshas nog verergeren.
4° stadium: neerzetting (sthaana samshraya)
De toegenomen dosha nestelt zich in een zwakke plaats in het organisme, waar ze het verzwakte weefsel probeert aan te tasten.
De ziekte is nog niet doorgebroken maar de voortekenen van ziekte zijn hier duidelijk merkbaar.
Als de dhaatoe agni voldoende sterk is, zal het weefsel zich hiertegen verzetten en keert de dosha terug naar haar zetel in het maag-darmkanaal.
In het andere geval verstoort de toegenomen dosha de natuurlijke intelligentie van de cellen in het verzwakte weefsel en wijzigt hun normale eigenschappen.
Als de evolutie in dit stadium niet gestopt wordt is de uitbraak van de ziekte onafwendbaar.
5° stadium: manifestatie (vyakti)
De symptomen zijn overduidelijk en de ziekte kan geïdentificeerd worden.
Door de verstoorde dhaatoe agni, hebben de eigenschappen van de dosha de natuurlijke functies en eigenschappen van de weefsels, organen en kanalen aangetast.
In geval van artritis veroorzaakt de goena koud van vaata pijn en stijfheid in de gewrichten; de goenas ruw en droog van vaata veroorzaken krakende gewrichten en vervormde gewrichtsoppervlakken.
De goenas heet, scherp en olieachtig/vloeibaar van pitta veroorzaken ontsteking, irritatie en branderige sensaties.
De goenas zwaar, traag, koud, olieachtig, statisch, grof en troebel van kapha veroorzaken stagnatie, congestie, obstructie en zwelling in het weefsel.
6° stadium: differentiatie (bheda)
In dit stadium heeft de ziekte zich volledig gemanifesteerd. Niet alleen is de structuur van de weefsels aangetast, maar er zijn ook complicaties met naburige of verwante organen, weefsels of stelsels. Vb. een maagzweer (pitta) kan aanleiding geven tot een perforatie en buikvliesontsteking (peritonitis).
Pitta in bheda kan zweren, bloedingen, perforatie en ettervorming veroorzaken.
Vaata in bheda kan ernstige uitdroging, extreem gewichtsverlies, osteoporose, spierafbraak e.a. teweeg brengen.
Kapha in bheda kan aanleiding geven tot tumorvorming, verharden van weefsels, opgeblazen cellen, lipoom, fibroom, myoom; e.a.
In dit stadium is de ziekte het moeilijkste om te behandelen.
In de eerste drie stadia van het ziekteproces merken we vooral een kwantitatieve toename van de dosha (dosha vroeddhi). In de laatste drie stadia is er vooral een kwalitatieve verstoring van de doshas (dosha doeshti).
Vyaadhi Maarga: pad van de ziekte
Aayoerveda beschrijft ook het pad dat de ziekte doorloopt tijdens de verschillende stadia van manifestatie.
Abhyantara maarga of het inwendige pad.
De ziekte doorloopt de zetels van de drie doshas in het spijsverteringsstelsel gedurende de eerste twee stadia van de ziekte.
Baahya maarga of het uitwendige pad.
De ziekte doorloopt de weefsels plasma (rasa) en bloed (rakta).
Madhyama maarga of het middenpad.
De ziekte doorloopt de volgende weefsels: spieren, vet, bot, zenuw- en beenmergweefsel en voortplantingweefsel.
Tenslotte worden ook de marmapunten en de subtiele essenties Ojas, Tejas en Praana aangetast.

DOSHA STOORNISSEN
De drie soorten stoornissen van de doshas zijn:
Dosha vroeddhi: de doshas zijn verhoogd ten opzichte van de prakriti of aangeboren constitutie.
Dosha kshaya: de doshas zijn uitgeput of verlaagd. Dit kan zich voordoen in geval van lichamelijk trauma, onderkoeling, extreem bloedverlies, dehydratie en andere
Dosha doeshti: de doshas zijn kwalitatief verstoord. Bv. de beweeglijke kwaliteit van vaata geeft aanleiding tot beven (tremor)
