Onderdeel 13
Aayoerveda – deel 13 september 2023
AAYOERVEDA, DE WETENSCHAP VAN HET LEVEN
Luc Bael
VOEDING (Aahaara)
De zes smaken (Rasa)
Er zijn zes smaken: zoet, zuur, zout, scherp, bitter en wrang. Deze zes smaken zijn ontstaan uit combinaties van de vijf elementen. In de smaak zoet zitten de elementen aarde en water; in zuur aarde en vuur; in zout water en vuur. De smaak scherp bevat vuur en lucht; bitter bevat lucht en ether en wrang lucht en aarde.
Hierna volgen een aantal voorbeelden voor elk van de zes smaken.
Zoet: suiker, honing, rozijnen, dadels, druiven, melk, rijst, kokos, boter, ghee, brood, lijnzaad, sesamzaad, venkel, zoethout.
Zuur: azijn, citrusvruchten, tomaten, yoghurt, rozenbottel, tamarinde, gefermenteerd voedsel, zure room.
Zout: Aayoerveda verkiest mineraal steenzout boven zeezout en tafelzout.
Scherp: zwarte peper, cayennepeper, chili, mosterdzaad, gember, pippalie, radijs.
Bitter: chicorei, witloof, pompelmoes, koffie, komijn, fenegriek, paardenbloem, cacao, walnoten, Romeinse sla.
Wrang: de meeste bonen en linzen, thee, aardappelen, bloemkool, okra, spruitjes, broccoli, sla, granaatappel, kikkererwten, komkommer, peterselie.
De smaken hebben een invloed op de doshas. In de tabel hierna betekent het teken “+” dat de smaak een dosha verhoogt en het teken “–“ dat een smaak een dosha verlaagt.
Smaken | Elementen | Vaata | Pitta | Kapha |
ZOET (madhoera) | aarde en water | - | - | + |
ZUUR (amla) | aarde en vuur | - | + | + |
ZOUT (lavana) | vuur en water | - | + | + |
SCHERP (katoe) | vuur en lucht | + | + | - |
BITTER (tikta) | lucht en ether | + | - | - |
WRANG (kashaaya) | aarde en lucht | + | - | - |
Mensen met een Vaata-constitutie zouden best een overmaat van bittere, wrange en scherpe stoffen vermijden. Stoffen met een zoete, zure of zoute smaak zijn daarentegen voor Vaata-mensen uitstekend.
Mensen met een Pitta-constitutie zouden best scherpe, zure en zoute stoffen vermijden, omdat deze het lichaamsvuur stimuleren. Zoete, bittere en wrange voeding is daarentegen goed voor Pitta-type.
Kapha-types zouden voedsel moeten vermijden dat zoete, zure en zoute smaken bevat. Zij zouden in plaats daarvan moeten kiezen voor scherpe, bittere en wrange smaken.
Alle smaken hebben gunstige en ongunstige effecten, naargelang de dosis waarin ze voorkomen in de voeding.
De smaken worden geproefd op verschillende plaatsen op de tong. Er is ook een relatie tussen de smaken en de organen. Elke smaak stimuleert de corresponderende organen. Bij overstimulering door een bepaalde smaak wordt de werking van de corresponderende organen verstoord.
SMAAK | PLAATS OP DE TONG | ORGANEN |
Zoet | Tip van de tong | Schildklier, longtoppen |
Zuur | Vooraan links en rechts | Middelste en onderste longkwabben |
Zout | Achteraan links en rechts | Nieren |
Scherp | Vooraan in het midden | Maag en hart |
Bitter | Midden van de tong over de hele breedte | Pancreas, milt en lever |
Wrang | Achteraan in het midden | Darmen |
Goena (eigenschap) en Vierya (energie)
Elk voedingsmiddel heeft bepaalde eigenschappen of goervaadi goenas, zoals licht of zwaar, hard of zacht, droog of vochtig/olieachtig, enz. Deze eigenschappen kunnen worden waargenomen met de zintuigen. De goenas warm-koud, zwaar-licht, vochtig-droog, zacht en scherp hebben het meest uitgesproken effect op het organisme.
De goenas warm en koud hebben een rechtstreeks effect op agni en op het metabolisme. Wanneer de stof wordt ingeslikt en de maag binnengaat, voelt men een warme of koude sensatie. Dit effect wordt vierya of energie genoemd.
De werking van de vierya strekt zich uit tot alle weefsels.
Het effect van de overige goenas wordt op een meer subtiele wijze waargenomen.
Er is een verband tussen de rasa (smaak), de vierya (energie) en de goervaadi goenas (eigenschappen).
Rasa (smaak) | Vierya (energie) | Goervaadi goenas |
Zoet | Verkoelend | Zwaar, olieachtig/vochtig, zacht |
Zuur | Verwarmend | Licht, olieachtig/vochtig, scherp |
Zout | Verwarmend | Zwaar, olieachtig/vochtig, scherp |
Scherp | Verwarmend | Licht, droog, scherp |
Bitter | Verkoelend | Licht, droog, scherp |
Wrang | Verkoelend | Zwaar, droog, zacht |
Via de goenas beïnvloedt de voeding de doshas. Voeding met dezelfde eigenschappen als deze van een dosha versterken deze. Voeding met tegengestelde eigenschappen zwakken de dosha af.
Bv. chilipepers zijn verwarmend en verhogen pitta (warm) maar verlagen vaata en kapha (koud).
Vipaaka (postdigestief effect)
Voedsel heeft ook nog een effect dat optreedt na de spijsvertering en vipaaka (smaak na vertering) wordt genoemd. Hoewel er zes smaken zijn, zijn er slechts drie smaken na vertering, namelijk zoet, zuur en scherp.
Een zoete vipaaka bevordert de weefselgroei (anabolisme) en verhoogt dus ook Kapha. Een zure vipaaka bevordert de metabolische functies (behoud) en verhoogt Pitta. Een scherpe vipaaka verhoogt de katabolische activiteit (afbraak) en Vaata.
Het postdigestief effect treedt op in het colon. Het actieveld van vipaaka strekt zich echter uit tot alle dhaatoes (weefsels) en cellen. Vipaaka brengt de moleculen van voedsel, water en lucht naar het celmembraan. Vipaaka transporteert het aahaara rasa (verteerd voedsel) naar de cellen en de weefsels waar de pieloe en dhaatoe agnis de specifieke moleculen selecteren die nodig zijn voor elk van deze cellen of weefsels.
De tabel hierna geeft de algemene regels voor de relatie tussen rasa en vipaaka met vermelding van de actie op het organisme. In de praktijk zijn er een aantal uitzonderingen. Deze komen later aan bod bij de bespreking van de voedingstabellen.
Rasa | Vipaaka | Actie | Dosha |
Zoet, zout | Zoet | Anabolisch |
|
Zuur | Zuur | Metabolisch |
|
Scherp, bitter, wrang | Scherp | Katabolisch |
|
Prabhaava (specifiek effect)
Twee substanties kunnen dezelfde rasa, vierya en vipaaka hebben, maar toch een verschillend effect hebben op het lichaam. Charaka voerde hiervoor de term Prabhaava in, wat betekent 'specifiek effect’. Prabhaava is de specifieke, dynamische, verborgen actie van bewustzijn aanwezig in een substantie.
Voorbeeld: zeezout en bergzout hebben beide een zoute smaak, een verwarmende energie en een zoete smaak na vertering. Zeezout verhoogt echter Kapha en is af te raden in geval van hoge bloeddruk, terwijl dit niet het geval is voor bergzout. De reden is dat ze elk een verschillende prabhaava hebben.
Karma
Een ander kenmerk van voeding of kruiden is karma of de aayoervedische actie. Dit is het resultaat van de synergie van alle kwaliteiten van de substantie: rasa, vierya, vipaaka en prabhaava.
Voorbeelden van karmas zijn:
Alterativa: bloedzuiverend.
Antipyretica: koortswerend.
Laxativa: bevorderen de stoelgang.
Emmenagoga: bevorderen de melkproductie.
Expectorantia: slijmafdrijvend.
Tonica (voedende of verjongende tonica)
Afrodisiaca: bevorderen de seksuele energie.
Diuretica: vochtafdrijvend.
Carminativa: windverdrijvend.
Sedativa: kalmerend.
Antispasmodica: krampstillend.

Kapha