Onderdeel 6
Aayoerveda – deel 6 november 2022
AAYOERVEDA, DE WETENSCHAP VAN HET LEVEN
Luc Bael
DE DOSHAS IN BALANS BRENGEN
De Prakriti vragenlijst is bedoeld om je basisconstitutie te bepalen. Aan je prakriti kan je niets veranderen. Het is wel belangrijk om te weten dat de dosha(s) die in je basisconstitutie de overhand heeft/hebben, gemakkelijker uit balans raakt/raken dan de andere doshas.
De Vikriti vragenlijst die in het vorig artikel werd gepubliceerd is bedoeld om te bepalen welke doshas momenteel uit balans zijn. Voor doshas die in de Vikriti een score van minimum 25 punten behalen, moet je actie ondernemen om die weer in balans te brengen.
De volgende aanbevelingen gelden zowel om de doshas die in de prakriti de overhand hebben in balans te houden als om de doshas die uit balans zijn (vikriti) weer in balans te brengen.
Het aayoervedisch middel Triphalaa balanceert alle doshas. De naam Triphalaa betekent: drie bessen. Het is een samenstelling van de volgende drie bessen: harietakie (kalmeert vaata), aamalaki (kalmeert pitta), en bhibitaki (kalmeert kapha).
De volgende tabel toont aan wat het effect van de smaken van voedingsmiddelen is op de doshas. Smaken kunnen een dosha verhogen (+) of verlagen (-).
Smaken | Elementen | Vaata | Pitta | Kapha |
ZOET (madhoera) | aarde en water | - | - | + |
ZUUR (amla) | aarde en vuur | - | + | + |
ZOUT (lavana) | vuur en water | - | + | + |
SCHERP (katoe) | vuur en lucht | + | + | - |
BITTER (tikta) | lucht en ether | + | - | - |
WRANG (kashaaya) | lucht en aarde | + | - | - |
Om een dosha die uit balans is terug in balans te brengen werkt de Aayoerveda niet alleen met smaken maar ook met de goervaadi goenas of eigenschappen: de tegenovergestelde goenas van de dosha uit balans worden gestimuleerd.
Hierna volgen een aantal richtlijnen voor elke dosha waarmee je voorlopig aan de slag kunt. Later komen we hier meer uitgebreid op terug als we het hebben over voeding, kruiden, levenswijze en routine, yoga, massage, edelstenen, e.a.
Vaata in evenwicht brengen
Vaata wordt gezien als de koning van de doshas: zij stuurt de andere doshas aan. Als vaata in balans is, zijn pitta en kapha dat in het algemeen ook. Zonder vaata kan geen ziekte tot stand komen. Daardoor hebben ongeveer zestig procent van de ziektepatronen hun oorzaak in onevenwichtigheid van vaata. Mensen met een vaata-constitutie zijn moeilijker te genezen. Als bij medisch onderzoek lichamelijk alles in orde is, blijken er soms toch nog psychosomatische problemen te zijn. De vaata-constitutie is ten opzichte van de andere constitutietypen ontvankelijker voor ziekten. Dit komt omdat zij meer openstaan voor impulsen van de buitenwereld. Vaata types moeten daarom zoveel mogelijk in een positieve omgeving zijn.
Laxeren helpt om vaata te verminderen aangezien de zetel van vaata de dikke darm is (bv. de panchakarma techniek basti). Onderdrukking van winderigheid of stoelgang dient te worden vermeden.
Kleuren die vaata verhogen zijn blauw, grijs en zwart. Kleuren die vaata verminderen zijn rood, oranje en geel.
De voornaamste goervaadi goenas van vaata zijn: licht, koud, droog, beweeglijk, snel, hard, ruw, helder en subtiel. Om vaata tot rust te brengen moeten de goenas van vaata worden afgezwakt met behulp van de tegenovergestelde goenas.
Richtlijnen om vaata te balanceren met behulp van de goenas:
Licht: vermijd winderig weer, grote hoogten, laat opblijven, lichte voeding en excessief vasten. Beoefen meditatie en yogaoefeningen die gericht zijn op aarding. Berghouding en lijkhouding helpen vaata-types om beter te aarden.
Koud: vermijd koud weer, airco, koude voeding en gekoelde dranken. Draag warme kleding en slaap onder een warm dekbed. Eet warm en gekruid voedsel (bv. gember, zwarte peper, kardemom, kaneel, mosterdzaad). Een warm bad, warme douche of stoombad verminderen vaata.
Droog: vermijd droog weer en droog voedsel. Oliemassage vermindert droogte. Gebruik bij de bereiding van voedsel voldoende olie of ghee.
Beweeglijk, snel: Regelmaat en structuur inbouwen. Voldoende rust nemen: pauzes overdag inlassen; voldoende nachtrust (8 à 9 u) nemen. Beperk joggen, springen, reizen, vliegen, shoppen en andere excessieve fysieke of mentale activiteiten. Lichte vormen van lichaamsbeweging (yoga, wandelen, tai chi) zijn goed voor vaata.
Ruw, hard: rauwe voeding vermijden. Vermijd hard en ruw gedrag. Vermijd harde muziek. Zachte en slijmerige substanties kunnen lokaal helpen tegen ruwheid, bv. op de huid.
Helder: vermijd overdreven schoonmaken of jezelf wassen, vliegen, trekken in de bergen. Een zware maaltijd, look en zuivel verminderen deze eigenschap
Subtiel: vermijd drugs, alcohol en tabak. Bezorgdheid, angst en gebrek aan vertrouwen verhogen vaata.
Voedingsrichtlijnen:
Regelmaat inbouwen voor de maaltijden (3 per dag zonder tussendoortjes).
De voorkeur geven aan vaata kalmerende smaken: zout, zuur, zoet.
Vaata verhogende smaken vermijden: bitter, wrang en scherp.
Ashwaganda, Tagara, Dashamōēla (10 wortels) en Vidaari helpen vaata kalmeren evenals de volgende specerijen: ajowan, asafoetida, gember, kaneel, kardemom, knoflook, kruidnagel, mosterdzaad, nootmuskaat en zwarte peper.
Koude voeding, rauwkost en peulvruchten (behalve mungbonen) vermijden.
Vermijd te veel lichte voeding. Neem een voedzaam en warm ontbijt.
Tarwe, quinoa, rijst, gekookte groenten, zoet fruit, noten, zaden, specerijen en zuivel zijn goed voor vaata.
Gebruik voldoende vetstoffen bij het koken (olie en ghee).
Geef de voorkeur aan warme dranken.
Vermijd alcohol, koffie, tabak en drugs.
Pitta in evenwicht brengen
Pitta-types moeten er op letten dat zij een gematigde zuivere levensstijl aanhouden. Gifstoffen van allerlei aard komen al snel tot uiting in een onevenwichtige pitta. Een pitta-type kan uit evenwicht geraken door te veel gifstoffen in de voeding, verontreinigde lucht, verontreinigd water, alcohol, drugs en tabak.
De zetel van pitta is de dunne darm. Purgeren is een middel om pitta te verminderen. Ook transpireren en in mindere mate urineren zijn manieren van het lichaam om zich van teveel pitta te ontdoen.
Kleuren die pitta verhogen zijn rood, oranje en geel. Kleuren die pitta verlagen zijn: blauw, groen en grijs.
De voornaamste goervaadi goenas van pitta zijn: warm, scherp, licht, vochtig/olieachtig, beweeglijk/verspreidend.
Richtlijnen om pitta te balanceren met behulp van de goenas:
Warm: activiteiten op de middag in volle zon vermijden. Lang zonnebaden en frequente seks in de zomer vermijden. Hete dranken vermijden. Vermijd boosheid, haat, jaloezie, agressiviteit. Matiging: de intensiteit verminderen, verzachten. Zorgen voor evenwicht tussen rust en activiteit (geen werk mee naar huis nemen). Een niet-competitieve vorm van beweging beoefenen bv. yoga. Zorgen voor een voldoende koele slaap- en leefruimte. Purgeren en zweten helpen om Pitta te verminderen. Massage met verkoelende olie (vb. kokosolie).
Scherp: vermijd scherpe kruiden, objecten, beelden en geluiden. Vermijd kritiek en cynisme. Scherpe chemische stoffen kunnen huiduitslag veroorzaken bij pitta’s.
Genieten van natuurschoon (zonsondergang, volle maan, meer, waterval, bloemen, zingende vogels, zwanen, …), een koele bries, melodieuze muziek, zwemmen, minzaam gezelschap (citaat uit de Ashtaanga Hridayam).
Licht: vermijd langdurig vasten en overwegend lichte maaltijden. Vermijd helder licht, draag een zonnebril als de zon schijnt.
Vochtig: vermijd voeding die vocht vasthoudt zoals zout, yoghurt, abrikozen en pompelmoes.
Olieachtig: vermijd vlees, vettig en gefrituurd voedsel, kaas, vette yoghurt, pindakaas.
Beweeglijk/verspreidend: probeer je naam en faam niet te verspreiden; vermijd competitiviteit en streven naar macht en prestige. Doe één ding tegelijk.
Voedingsrichtlijnen:
Scherpe, zure en zoute smaken verhogen Pitta.
Zoet, bitter en wrang verlagen Pitta. Voorbeelden van voeding met wrange of samentrekkende smaak: bonen, komkommer, bieten, rauwe kool, spinazie.
Voldoende drinken, vooral bij heet weer.
Ghee, olijf- en zonnebloemolie, melk, groene bladgroenten, peulvruchten, tarwe, gerst, rijst, kokos en zoete vruchten verlagen pitta. Ook salades van rauwe groenten met bittere of zoete smaak zijn goed voor pitta types.
Vermijd vlees, vettig gefrituurd voedsel, sesamolie, pinda- en amandelpasta, kaas, vette yoghurt, gefermenteerd voedsel, look, rauwe ui, mosterd, citrusvruchten, groene druiven, azijn, tamarinde en pickles.
Vermijd tabak, koffie en alcohol.
Verkoelende kruiden zoals koriander, komijn, munt en venkel zijn oké.
Vermijd scherpe kruiden zoals chili peper, cayennepeper, curry en mosterdzaad.
Shataavari, Goedoechi en Aamalaki verminderen Pitta.
Kapha in evenwicht brengen
Kapha’s moeten vooruit blijven gaan en vermijden om zich vast te klampen aan het verleden, zich te hechten aan mensen en bezittingen of zich te verzetten tegen veranderingen.
De rivier van het leven stroomt tussen de oevers van pijn en plezier.
Alleen als het verstand weigert met het leven mee te stromen
en zich vastklampt aan de oevers wordt het een probleem.
Mee stromen met het leven betekent acceptatie; laten komen wat komt
en laten gaan wat gaat. (Nisargadatta Maharaj)
De maag is de zetel van kapha. Tijdens een panchakarma behandeling wordt braken soms gebruikt als middel om overtollige kapha te verwijderen. Ook urineren is een manier van het lichaam om zich van te veel Kapha te ontdoen.
De voornaamste goervaadi goenas van kapha zijn: zwaar, traag, koud, vochtig/olieachtig, glad/slijmerig, vast, zacht, statisch, vloeibaar, troebel/kleverig.
Om kapha tot rust te brengen moeten de goenas van kapha worden afgezwakt met behulp van de tegenovergestelde goenas.
Richtlijnen om kapha te balanceren met behulp van de goenas:
Zwaar: vermijd zwaar voedsel. Vermijd zware gevoelens zoals depressie, hopeloosheid en hebzucht. Bewaak het lichaamsgewicht. Af en toe eens vasten is goed voor kapha types.
Traag: vermijd zittend werk en slapen overdag. Een stevige en actieve lichaamsbeweging zijn aangewezen: snel wandelen, joggen, fietsen, zwemmen, gewichtheffen, gevechtssporten; ook seks is goed voor kapha. Vermijd duisternis: zoek het zonlicht op of verblijf in goed verlichte lokalen. Voorkeur geven aan een actieve en dynamische yogabeoefening bv. zonnegroet.
Koud: vermijd koude dranken en diepvries. Wordt niet kil door emoties te onderdrukken. Gebruik warm en gekruid voedsel en drink warme dranken. Kapaalabhaati verwarmt.
Vochtig/olieachtig: Een vochtige omgeving vermijden. Een droge krachtige massage of massage met stimulerende en verwarmende olie (vb. mosterdolie) is goed.
Glad/slijmerig: vermijd slijmerige en zachte of overgare voeding.
Vast: vermijd te veel vaste voeding, slapen overdag. Drink warm water met honing.
Zacht: vermijd een zachte matras of waterbed. Slaap op een harde matras of ondergrond.
Statisch: vermijd een zittende levensstijl. Doe fysieke inspanningen, dynamische yoga oefeningen en praanaayaama. Reizen en openstaan voor nieuwe ervaringen of ontmoetingen verminderen kapha.
Vloeibaar: Beperk het drinken of de inname van voedingswaren die de vochtretentie bevorderen (vb. zout).
Troebel/kleverig: Hebzucht, gehechtheid en sentimentaliteit verhogen kapha. Vermijd kleverige voeding.
Voedingsrichtlijnen:
Letten op het gewicht: matig eten, geen tussendoortjes.
Voeding met een zoete en zoute smaak vermijden behalve honing; zure en zoute smaken beperken; de bittere, scherpe en wrange smaken verminderen kapha. Zout houdt het vocht in het lichaam vast en kapha types hebben van nature al veel vocht.
De aayoervedische medicijnen Poenarnavaa en Chyavaanapraash verminderen kapha evenals de volgende specerijen gebruikt bij het bereiden van voeding: ajowan, asafoetida, fenegriek, gember, kaneel, kardemom, koerkoema, kruidnagel, mosterdzaad, nootmuskaat, pippalie en zwarte peper.
Kapha-types mogen het ontbijt overslaan.
Vetten, vlees, eieren, pasta, kaas (behalve geitenkaas), yoghurt, suiker, stroop, ijskreem, confituur, diepvries en gekoelde dranken vermijden; de voorkeur geven aan droge en lichte voeding.
Groenten met bittere en scherpe smaak, gerst, gierst, maïs, boekweit, quinoa, droge haver, kikkererwten, linzen, erwten, zwarte en pinto bonen, zaden (behalve sesam), specerijen en warme dranken verminderen kapha.
